• 2012/06/15

    بايىيمىن دەسەڭ بازار تاپ... - [تاڭداۋلى ماقالالار]

    جۇڭگو قازاقتارىنداعى بايىعىسى كەلەتىن ازاماتتارعا«پومەشيىك» اعانىڭ جولداماسىن وقۋدى ۇسىنامىن .
    1.
            حوش بول ،ءۇرىمجى
    مەن اعاجاي التايدا تۋىپ-ءوسىپ،قوعامدىق قىزمەتتەرگە قاتناستىم،قىزمەتىمدى جاۋاپكەرشىلىكپەن ءىستەپ،ءبولىم دارەجەلى كادردا بولدىم،جاسىم 35تەن اسقان كەزدە قىزمەتتەن ەرتەرەك قول ءۇزىپ،ءوز الدىما كاسىپ جاراتۋ ويىنا كەلىپ،ەبىن تاۋىپ ەرتەرەك دەمالىسقا شىعىپ،2005-جىلى ءۇرىمجى قايداسىڭ دەپ تارتىپ بەردىم،التايداعى ءۇيىمدى ساقتاپ قويىپ، 2006-جىلى
      ءۇرىمجىدەن 15 جىلدىق قارىزبەن بىر ءۇي ساتىپ الدىمدا،قولىمدا بار 40مىڭ يۋان اقشامەن بىر حانزۋمەن بىرلەسىپ،قۇرىلىس ماتەريالدارى ساۋداسىمەن شۇعىلداندىم،بۇرىن قىزمەتتە جۇرگەندە ساۋدانىڭ ەبىن ءتۇسىنبەيدى ەكەنمىن،ءۇرىمجىگە كەلگەن سوڭ،سەرىكتەس حانزۋدان 5جىل داشۋەدە وقىعاننان ارتىق ءبىلىمدەرگە يە بولدىم،ء وسى جىلداردا ۇرىمجىدە ءجۇرىپ،قوعامنىڭ قاتپار-قاتپارىن ۇققانداي بولدىم،اڭقاۋدىدا،الاياقتىدا،ءوزىمشىلدىدە،جالعانشىلىق،الدامشىلىقتىدا كوزىممەن كوردىم، جۇمىس باستاعان العاشقى جىلدارى الدانا ءجۇرىپ،كەيىن بۇنداي ىستەرگە  تاڭ قالمايتىن بولدىق،
    وسى بىرنەشە جىلدا ،قۇلشىنا جۇرىپ،40 تۇمەنگە جۋىق اقشا تاۋىپپىن،ءۇرىمجىدە جالعاستى تۇرا بەرسەمدە جاعدايىم جەتەر ەدى، بىراق،قازىر ءۇيىم(قارىزدى ەرتەرەك قايتارعان ەدىم)،اقشام،ماشينام بولسادا، ەشقاشان ءوزىمدى ەمىن-ەركىن سەزىنە المادىم،وسى بىرنەشە جىلدىڭ ىشىندە مىنەزىمدە زور ءوزگەرىس بولىپتى،
      بۇرىنعىداي ەمەس،بىرەۋگە وڭاي-وسپاق سەنبەيتىن،بىرەۋمەن  ەمىن-جارقىن سىرلاسپايتىن،تۋىس-تۋعان،دوس-جاراندارمەن حابارلاسۋدان قاشقالاقتايتىن،بەيتانىس تەلەپوندى قابىلدامايتىن ،ەڭ قىسقاسى رۋحاني جاقتان تىنىسىم تارىلىپ جۇرەتىن بولدىم،سوسىن،ايەلىممەن اقىلداسا كەلە  ،ءۇيدى 45تۇمەن اقشاعا ساتىپ،جىيعان تەرگەندى قوسىپ، 85 تۇمەن اقشامەن بالا-شاعامدى  الىپ،''اعاجاي، التايداي جەر قايداي''-دەپ،اتامەكەنگە قايتۋدىڭ الدىندا تۇرمىن،ءىسىم وڭعا باسسا،''بايىيمىن دەسەڭ ەشكى باق''دەگەندەي، التايدان  ءتۇبىتتى ەشكى ءوسىرەتىن ،جانە ەكولوگيالىق قۇس باعۋ باعىمشىلىق الاڭىن اشۋ ويىندامىن، ''كەڭەسپەن پىشكەن تون كەلتە بولمايدى''-دەگەندەي،وسى جوسپارىما كوپشىلىكتىڭ قىمباتتى پىكىرلەرىن بەرۋىن ءوتىنەمىن.
    پايدالى ۇسىنىس،پىكىرلەرىڭىز بولسا اياماڭىزدار!


    2.اتا -مەكەنگە كوشەم دەگەن اعايىنعا
    كورەگەن ەلباسىمىزدىڭ''جەر-جۇزىندەگى تارىداي شاشىراعان قازاقتىڭ ءبىر عانا وتانى بار ،ول-قازاقستان''-دەپ قاداپ ايتقانىنداي،دۇنىيەدەگى ءاربىر قازاق قاندى تۋىستاردىڭ اتا مەكەنگە ات باسىن بۇرۋ ويى جوق ەمەس،تەك ءتۇرلى جاعدايلار سەبەبىنەن اياعى جەتە الماي وتىرعان اعايىندار از ەمەس،اتا مەكەنگە كوشۋ ويىندا ءجۇرگەن اعايىندارعا ازدا بولسا پايدالى بولاما دەپ بىرقانشا كوزقاراسىمدى ورتاعا قويماقشىمىن.
    1.ۇكىمەت قىزمەتىندە بولىپ،باياندى ەڭبەك اقىلارىڭىز
      بار ،الايدا،پەنسىيا جاسىنا ءالى بىرەر جىلىڭىز بولسا،  اۋەلى،پاسپورتىڭىزدى ءبىتىرىپ،قازاق ەلىنە شىققان سوڭ،اسىقپاي ،الدىمەن ىقتيار حاتىڭىزدى بىتىرىڭىز،سوسىن،اسىقپاي ەل ارالاپ،جەر كورىڭىز،ءوزىڭىزدىڭ قونىستانۋىڭىزعا،كاسىپتەنۋگە قولايلى دەپ قاراعان جەردى كوڭىلىڭىزگە ءبۇگىپ،سول ورىننان قازاقستاننىڭ ازاماتى بولعان(ءوز اتىڭىزعا حۇجات بىتپەيدى،تەك گوڭجىڭ قىلساڭىز بولادى))،تۋىس،دوس جاراندارىڭىزدىڭ اتىندا جەردى ىڭعايلاڭىز،سوسىن بىرەر جىلعا ۇلاستىرىپ قورا-جاي سالىپ الاسىزدا،پەنسىياعا شىققان سوڭ بارعانىڭىز قولايلى،استە،تۇيەدەن تۇسكەندەي كوشىپ بارىپ،بىر جەرگە تۇراقتاي الماي،كوشىپ-قونىپ شىعىندالۋدان ساقتانىڭىزدار.
    2.زەينەتكەر بولساڭىز،ەڭ اۋەلى ءوزىڭىزدى ەمەس،بالالارىڭىزدىڭ قونىستانۋىنا،كاسىپتەنۋىنە،ساۋدا ىستەۋىنە قولايلى جەردى تاڭداڭىز،بالالارىڭىزدى ازاماتتىققا ءوتكىزىپ،بالاڭىزدىڭ اتىندا جەر،قوراجاي الىڭىز،ءوزىڭىز ىقتيارحاتپەن تۇرا بەرەسىزدە، ەڭبەك اقىڭىزدى وسى جاقتان الا بەرەسىز.
    3.ەگىنشى-مالشىلار بولسا،ەڭ اۋەلى كىليماتى مال ءوسىرۋگە قولايلى،كوگونىس ەگۋگە ءتىيىمدى
      ،جان سانى سيرەك،جەرى كەڭ ،قالاعا قاتناسى قولايلى ،بازارى جاقىن جەردى تالداڭىزدار،ەڭ اۋەلى ءوزدەرىڭىز بىر بارىپ ،كوڭىلدەرىڭىزگە ءابدەن جاققان جەردى تالداڭىز.
    4.ۇكىمەت قىزمەتىندە بولماعان،بۇل جاقتا تۇراقتى ەڭبەك اقىسى جوق اعايىندار، بارۋدان بۇرىن بۇل جاقتان قۇرىلىس سالۋ،اعاششىلىق،تەمىرشىلىك،كىيىم-كەشەك ءتىگۋ،كوگونىس ەگۋ،ماشينا رەمونتتاۋ،شاشتارازىلىق،قولونەر بۇيىمدارىن جاساۋ،جىلتۋ جۇيەلەرىن ورناتۋ ،ءۇي اشەكەيلەۋ ،سەمونت كىرپىش قۇيۋ،قالا قۇرىلىسىنا ىستەتىلەتىن،جول تاعاندارىنا جاتقىزاتىن رەڭدى كىرپىشتەردى قۇيۋ،اياق كىيىم تىگۋ قاتارلى بىر ونەردى مىقتى ءيگەرىپ،سوسىن قونىس اۋدارۋى كەرەك،ونەرىڭ قوق بولسا قىيىنشىلىق تارتىپ قالارى شىندىق،ال ،وسىنداي ونەرى بارلار
      ول جاقتا اۋقاتتانىپ كەتەدى.
    5. جوعارى مەكتەپ بىتىرگەن كاسىپ كۇتكەن جاستار ،ءىنىلەر،قارىنداستار ەڭ اۋەلى
      باستارىڭ بوس تۇرعاندا اتا جۇرتقابارىپ ورنىعىڭدار،ول جەردە جاستارعا بىر كىسىلىك جۇمىس تابىلادى، بۇل جاقتا ءۇي بولعان سوڭ ءتۇرلى سەبەپتەر مولايادىدا،كەتۋلەرىڭ بوگەتكە ۇشىرايدى.
    6.بالالارى حانزۋ مەكتەپتە
      باستاۋىشتان جوعارى وقيتىندار ، بۇل جاقتا بالاڭىزعا كىرىيلىيسچە مەن كونە ارىپتى جاقسى  ءۇيرەتىپ،قازاقشا سويلەۋ قابىليەتىن ءوسىرۋگە كۇش سالىپ،بالالارىڭىز ورتا مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ،سول جاقتان جالعاستى جوعارى مەكتەپ وقىتۋ دى جوبالاڭىزدار،توتە اپارساڭىزدار ءتىلدەن قينالعاندىقتان،ساباقتا ۇلگىرە الماعاندىقتان، ول جەرگە تۇراقتاۋى قىيىن.
    7.بۇل جاقتا كاسىپ جاراتىپ، كىرىس قاينارى بارلار بالالارى ەرجەتكەنشە قىرۋار
      اقشا تاۋىپ،قالتاڭىزعا قارجىڭىزدى سالىپ بارىڭىز،ءويتكەنى ،سىزدىڭ ،بالالارىڭىزدىڭ قونىستانۋىنا،تۇرمىسىنا،جالعاستى كاسىپ ىستەۋىڭىزگە قارجى كەرەك،قارجىڭىز بولسا قانداي كاسىپتىدە ىستەي الاسىز،
    8.ەڭ جاقسىسى بىر سەمىياداعى ەر،ايەل،بالا-شاعا قونىس اۋدارۋدا بىر
      پىكىر،بىر نىيەتتە بولۋ كەرەك،ەگەر بىر جاعىنىڭ زورلاۋىمەن امالسىزدىقتان بولسا،بارعان سوڭ،بەيتانىس ورتادا ازىناۋلاق قىيىنشىلىقتارعا جولىقسا،''سەنىڭ كەسەلىڭ،مەنىڭ كەسەلىم''نەن سەمىيا بۇزىلىپ،اجىراسۋعا دەيىن،ءتىپتى قايتا كوشىپ كەلەتىن جاعدايعا تاپ بولۋىدا عاجاپ ەمەس،
    9.قونىس اۋدارۋدىڭ الدىندا، بىر قانشالاعان جەرلەستەر نەمەسە تۋىس-تۋعاندار بىر نىيەتكە كەلىپ،بىر نەشە جاقىن سەمىيالار بىر ورىنعا ورنىعىپ،تۇرمىستا ،جۇمىستا ءوزارا قارايلاسىپ وتىرسا، ورتاعا تەز بەيىمدەلەدى،
    2007.10-جىلى 1-قاڭتاردان كەيىن كوشىپ بارعان،ازاماتتىققا ءوتكەن ادامداردىڭ نۇرلى كوش باعدارلاماسىنان ءيگىلىكتەنۋىنە بولادى.نۇرلى كوشتەن ۇزاق مەرزىمگە ءبولىپ تولەيتىن ءۇي الۋىنا بولادى.
    11.
       63جاسقا تولعان ەگىنشى-مالشىلار جەكە حۇجاتىن جاقسى تولتىرۋ كەرەك. ول جاقتا ەگىنشى-مالشى دەمەي،63جاسقا تولعان ەرلەرگە،58جاسقا تولعان ايەلدەرگە زەينەت اقىسىن بەرەدى، سول ءۇشىن بۇل جاقتان بارعان ەگىنشى -مالشىلار ،جەكە كاسىپكەرلەر ارحيىنە كەزىندە باقتاشى،ساۋىنشى،كۇزەتشى بولعان دەگەن سىياقتى انىقتامانى الۋى كەرەك،بارعان سوڭ سول بويىنشا پەنسىيانىڭ مولشەرىن بەلگىلەيدى.
    12.
        ەگەر بۇل جاقتان جاسى 63كە،58گە تولعان بۇرىنعى قامداۋ-ساۋدا كوپەراتيۋى،ءشاي شيكىزات سەرىكتىكتەرى قاتارلى  جانە باسقا كاسىپورىنداردان زەينەتكە شىعىپ،الاتىن زەينەتاقىسى ونشا جوعارى بولماسا،قازاقستان ازاماتتىعىنا وتسە،وسى زەينەتاقىسى نەگىز بولادى.
    13.قونىس اۋدارىپ،قازاقستان ازاماتتىعىنا ءوتكەن ،سول جەردە كاسىپ كوزىن اشۋشىلارعا ۇكىمەت تومەن ءوسىمدى قارىز بەرەدى،
    14.قازاقستان ازاماتتىعىنا وتكەن سوڭ،كاسىپ تابا الماعان جاستاردى مەملەكەت نۇرلى
      كوش باعدارلاماسىمەن جۇمىسقا تانىستىرادى،شالعاي دەمەي،كەن،زاۋود ەكەن دەمەي،جۇمىسى اۋىر ەكەن دەمەگەن جاستار جۇمىسقا تەز ورنالاسادى.
    15.
      قازاقستان قىتايدان بارعان ورالمانداردىڭ وقۋ تاريحىن،ماعلۇماتىن،ماماندىعىن،ديپلومىن تانيدى،ءارى سوعان قاراي جۇمىس بەرەدى،ماسەلەن:،جۇڭگوشا ەمدەۋ ءدارىگەرلەرى،سەسترالىق قاتارلى كاسىپتەرگە ەرەكشە مۇقتاج.
    16.كوشۋ قامىنداعى ەگىنشى-مالشىلار قىتايدان ءتورت دوڭگەلەكتى شاعىن تراكتور ،توكپەن دانەكەرلەۋ اسپابى،ەگۋ-جىرتۋعا ىستەتىلەتىن جابدىقتار،ءشوپ ماشيناسى،جەم جارۋ ماشيناسى،ءتوك اراقاتارلى تۇرمىستا ،ءوندىرىستە قولدانىلاتىن قۇرال-سايمانداردى تولىقتاپ بارسا ءتىپتى جاقسى بولار ەدى،قازاق''ءوزىڭدە جوق،الەمدە جوق''-دەيدى،وسىنىڭ ءبارى بار بولسا،سىز كوپ قينالمايسىز.

    17.قولىنان ءىس كەلمەيتىن جالقاۋ ،جالتاقوي،ءىشىمدىككە سالىنعان،قۇلقىنىن عانا ويلاعان،بەرەمدەپ ەمەس ،الامىن دەپ باراتىنداردىڭ ،بىر وتباسىن اسىراي المايتىنداردىڭ
      قازاق ەلىنە بارىپ اۋىرتپالىق بولعانىنان بارماعانى ەڭ جاقسى.


    3.جىگىتتەر ،زاۋود قۇرىڭدار
    قازىر مەملەكەتتىڭ شاعىن كاسىپورىنداردى قولداۋى،سۇيەمەلدەۋى ،ءتىيىمدىلىكتەرى از ەمەس،ءوسىمسىز قارىز الۋعادا بولادى،بۇل جاعداي تەڭىز جاعالاۋىندا اتقارىلعالى 30جىل بولدى،ەندى كەزەك ايلانىپ شينجياڭعا كەلدى،قازاق جىگىتتەرى بۇرىنعىداي كوزقاراستى تاستاپ،اسا كەسكىن
      تاۋەكەلشىلدىك رۇحتارىڭدى  سەرپىلتىپ،قورقۋ-قوبالجۋ،ءوزدەرىڭە سەنىم ارتپاۋداي ءالجۋازدىق مىنەزدەرىڭدى تاستاپ،زامان اۋقىمىنا ىلەسىپ ،شاعىن زاۋود قۇرىپ، مانەرلەۋ كاسىبەمەن شۇعىلدانىڭىزدار، بۇلاي دەيتىنىم: قازاق جىگىتتەرىنىڭ قونىستانعان ءوڭىرى بۇعان قولايلى،
    1.جوعارى اقىدا زاۋود ءۇيىن مايلاپ الماي،بۇرىنعى قورا-جايلارىڭدى ءوزگەرتىپ جوبالاپ،قولايلى ،جىلجىمالى جىلۋ ساقتايتىن پلاستىماسسادان زاۋود ءۇيىن سالا الاسىزدار،
    2.زاۋود قۇرامىن دەسەڭىز جەرلىك ورىننىڭ قولدايتىن،سۇيەمەلدەيتىن ساياساتترىنان تولىق پايدالانا الاسىزدار،
    3.شاعىن ءوندىرىستىڭ شيكىزاتى دەرلىك تۇرعان ءوڭىرلەرىڭىزدەن تابىلادى.
    4.جەرلىك ءونىم شيكىزاتتارىنىڭ باعاسى ارزان،تاسۋعا،ساقتاۋعا ،مانەرلەۋگە قولايلىلىق بار،
    5.جەرلىك ورىندارىڭىزدا ءتۇرلى ءراسمىياتتاردى.ايتالىق:،ساۋدا ونەركاسىپ،ازىق-ءتۇلىك تازالىعىن تەكسەرۋ،ساپا باسقارۋ تاراۋلارىنىڭ رۇحسات كۋالىگىن بىتىرۋ
      بىرشاما وڭاي بولادى،
    6.ەڭبەك كۇش قاينارى جەتكىلىكتى،اۋىلداعى قازاقتىڭ قاراكوز ۇلدارىن مەن قىزدارى لايىقتى ەڭبەكاقى الىپ،كاسىپتەنە الادى.
    7.بىرەۋىڭىزدىڭ شاماڭىز جەتپەسە،ءۇش نەمەسە بەس ادام بىرىەىپ قارجى قوسىپ،ءوزدەرىڭىز ەڭبەك
      كۇشى ماسەلەسىن شەشە الاسىزدار.
    8.ۇكىمەت ورىندارىنىڭ كەلىسترۋىمەن،كەپىل بولۋىمەن قوماقتى مولشەردە ،ءوسىمسىز قارىز الا الاسىزدار.
    9.جاڭا قۇرىلعان شاعىن كاسىپورىندار ءتۇرلى المان-سالىقتان كەشىرىلەدى.
    10.شاعىن كاسىپورىن قۇرۋشىلار جەرلىك ورىنداعى
      اقىسىز ءتۇرلى ءتاربىيەلەۋ،جەتىستىرۋ   كۇرىستارىنا قاتناسىپ،كاسىپتىك دەڭگەيىن جوعارلاتا الادى.
                  شاعىن مانەرلەۋ زاۋوتتارىن قۇرۋدا، زاۋود ورىنى،زاۋود ءۇيى قاتارلى ماسەلەلەر شەشىلگەن سوڭ،ءونىم ءوندىرەتىن زاۋود  قۇرىلعىلارى،زاۋود ماشينا -جابدىقتارى،ءتۇرلى اسپاپتاردى  ءىشكەرىدەەى زاۋود اسپابىن ءوندىرەتىن سەرىكتىك،زاۋودتتارمەن بايلانىس جاساپ، نە ولاردىڭ  ءۇرىمجىدەگى  زاۋود جابدىقتارىن ساتۋ  وكىلەتتى ورىندارىنان زاۋود جابدىعىن ورنالاستىرۋ كەرەك، بۇل جۇمىس بىتكەن سوڭ،سول جەرلەرىڭىزدەەى ونەركاسىپ،ساۋدا باسقارۋ تاراۋلارىنا بارىپ ءراسمىيات وتەيسىز،ودان سوڭ، ەمدەۋ،اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ تاراۋلارىنا بارىپ  تازالىق رۇحسات كۋالىگىن بىتىرەسىز،ودان سوڭ ءونىمدەرىڭىزگە ساپانى تەحنيكالىق جولمەن ساراپتاۋ ورنىنا بارىپ سول ورىننىڭ رۇحسات كۋالىگىن بىتىرەسىز، (ءوزىڭىز ماركابىتىرسەڭىزدە، باسقالاردىڭ بۇرىنعى ماركاسىن وتكەرمەلەپ الساڭىزدا بولادى)ودان ۇلتتىق،ءدىىني ىستەر تاراۋلارىنا بارىپ ءونىمىزىڭزگە ''مۇسىلمانشا''دەگەن كۋالىك بىتىرەسىز،تاعى بىر ايتار ،قازىر، ازىق-تۇلىكتىڭ qs认证(ازىق-تۇلىك حاۋىپسىزدىك بەلگىسى)بۇنى بىتىرۋ قىيىنداۋ، بىراق،وسى بەلگىسى بار زاۋوتتاردىكىن ءوزارا كەلىسىپ پايدالانۋىڭىزعا بولادى،سوسىن اسىقپاي جۇرىپ، وسى بەلگىنى بىتىرۋگە قۇلشىناسىز،ەندى بىر ايتار،جەرگىلىكتى ءونىمدەرگە بۇل تالاپ ءسال بوساڭداۋ،
    ەڭ قىسقاسى ،ءوزىڭىز بۇل ءتارتىپتەرگە ورا-شولاق بولساڭىز،وسى ءراسمىياتتاردى اقىلى بىتىرىپ بەرەتىن ورىندار بار،سولارعا بىرنەشە مىڭ يۋان تولەسەڭىز،ءراسمىياتتىڭ بارلىعىن تىندىرىپ قولىڭىزعا اكەلىپ بەرەدى. تەك، وسى بارىستاردى بىتىرۋ گە نىيەتىڭىز،قاجىر-قايراتىڭىز،سابىرلىلىعىڭىز كەرەك.
           قۇرۋ عا ءتىيىستى شاعىن زاۋوتتاردىڭ،مانەرلەيتىن ءونىمدەردىڭ ءتۇرلەرى:
    مالشارۋاشىلىق ءونىمدەرىن مانەرلەۋ: ەت،ءسۇت ءونىمدەرىنەن قوراپتالعان ازىقتار ءوندىرۋ،اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمدەرىنەن
      قوراپتاپ ساتۋ،قۇس ەتتەرىن قوراپتاپ ساتۋ،جەرلىك بالىق ءونىمدەرىن مانەرلەۋ،قوراپتاۋ،جەرلىك جەمىس-جيدەكتەردى مانەرلەۋ قاتارلىلار، بۇدان باسقا تاماق ونەركاسىبىنە جاتپايتىن ،كوپ قارجى كەتپەيتىن، شيكىزاتى ارزان، ءونىمدىلىگى جوعارى ماتەريالدىق ءونىمدەردى جاسايتىن شاعىن زاۋود قاتارلىلار.
    قازاقتىڭ جىگىتتەرى، بۇرىنعىداي كىليەنت قابىلدار،دەلدالدىق ءىستەپ وڭاي اقشا تاباتىن ۋاقىت ءوتىپ كەتتى،شەكارا جاعالاپ ،الىپ-ساتاتىن ساۋدادا بەلگىلى بىر ۋاقىتتىق قانا، بۇدان كەيىن ويىمىزدى ون ساققا بولە بەرمەي،،الىس بولاشاقتى مەجەلەپ،زاۋود قۇرىپ، باياندى كاسىپ ءتۇرىن
      جاراتىپ،مىعىم كىرىس قاينارىن ورناتۋىمىز كەرەك،
    دەلدالدىق،الىپ-ساتارلىق ساۋدالارى قۇدىقتان سۋ تاسىپ ىشكەندەي،ال ، زاۋود قۇرىپ،ءوز ءونىمىڭدى ءوندىرىپ ساتۋ سۋ قۇبىرىن ءۇيىڭە دەيىن جەتكىزىپ الىپ،تازا سۋ ءىشكەندەي،ءسىزگە باياندى بولادى.
    قادىرلى قازاق ازاماتتارى، ءوز ۇلتىمىزدىڭ ءونىمدەرىن ءوز ماركامىزدا ءوندىرىپ،قازاق ۇلتىنىڭ ۇلتتىق بازارىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ،جاپپاي شاعىن زاۋود قۇرۋ عا اتتانايىق.
    2.
            4. بىزگە  ورتاق بازار يدەياسى قاجەت


    قازىرگى كۇندە، ادام ينتەرنەتسىز جاساۋى مۇمكىن ەمەس،مەيلى كىم بولسىن،ينتەرنەتتەگى ءار كۇنگى ءتۇرلى مازمۇنداعى تاقىرىپتاردى بىر شولىپ شىقپاي،
      ءوزىندىك پىكىر-لەبىزدەرىن قالتىرماي ،سول كۇنگى ۇيقىسى كەلمەۋى ءمۇمكىن، ال بىز بۇل كۇندە قانداي تاقىرىپتارداعى حابارلاردى كوپ وقىپ،قانداي مازمۇندارعا ءوزىندىك پىكىر-ۇسىنىستارىمىزدى،لەبىزدەرىمىزدى قالتىرامىز،ياكي قايسى تاقىرىپتارعا كوبىرەك مي قاتىرامىز،  وسى ماسەلەنى بەلگىلى ۋاقىت كۇزەتتىم مەنىڭ جەكەلىك دولبارىمشا،ءارقانداي قازاق تورلارىنداعى تورداستار ەڭ اۋەلى ساياسي ءتۇس العان،مەملەكەت اتتاعان ساياسي حابارلارعا،قوعامدا بولىپ وتىرعان وقيات ۋاقيعالارعا،قازاق ەلىنە قاتىستى حابارلارمەن كوشى-قون حابارلارىنا،قوعامداعى الىپ-قاشپا وسەكتەرگە ،ۇلتارالىق ۋاقيعالارعا اناعۇرلىم اۋەس ەكەندە،وسى تاقىرىپتارعا ۋاقىتىن،مىيىن جۇمساي وتىرىپ،پىكىر-لەبىز،كوزقاراس بىلدىرەدى ،وسى تەمەلەر اسا قىزعىن تەمەلەر بولادىدا،،ال ،ەكونوميكالىق حابارلارعا،ساۋدا-ساتتىققا،ء ۇلتىمىزدىڭ ۇلتتىق وندىرىسىنە  قاتىستى ،پاتەنت،ماركا ،ەگىنشىلىك،باعىمشىلىق تاقىرىپتاردى وقىسا بىر وقىپ شىعادىدا، بۇل تاقىرىپتارعا  پىكىر-ۇسىنىس،كوزقاراس بىلدىرۋگە  مەيلىنشە ساراڭدىق تانىتادى ەكەن،مىنە بۇدان كورىپ الارىمىز،بىزدىڭ وي-يدەيامىز ءالىدە قوعامدىق جۇيەدەن ەكونوميكالىق جۇيەگە كوشپەگەنىن،ءالىدە بولسا پويەزيالىق ۇلت ەكەنىمىزدى ءتۇسىندىرەدى.ادامنىڭ مىيىندا ەكونوميكاعا،ساۋدا-ساتتىققا قىزىعۋشىلىق پايدا بولعاندا بارىپ، ءارتۇردەگى ۇقساماعان پىكىر-ۇسىنىستار،كوزقاراستار بارلىققا كەلىپ،وسى ارقىلى بىر تۇتاس يدەيا قالىپتاسا باستايدى،ەكونوميكالىق وي-جۇيە قالىپتاسادى.جۇيەلى ەكونوميكالىق وي جۇيەسى بولماعان ۇلت باسەكەگە تولى زاماندا ،دامۋ ورايىنان ايرىلىپ،ەلدىڭ ارتىندا قالۋى عاجاپ ەمەس،بىزدە وسىنداي بىرىڭعاي ەكونوميكالىق وي -جۇيە قالىپتاسپاعاندىقتان،كۇنى بۇگىنگە دەيىن بىر تۇتاس ۇلتتىق بازارىمىز قالىپتاسپاي،ورتاق ءونىمدەرىمىز  بازاردان ءوز ورنىن تابا الماي،ەكونوميكالىق قارىم-قاتناستاردا كەيىندەپ قالىپ بارامىز،ەڭ قىسقاسى، ءوز ۇلتتىق تاعامدارىمىزدى ،قول ونەر بۇيىمدارىمىزدى ءوزدەرىمىز تۇتىنۋعا ارلاناتىن،ءوز قانداستارىمىز اشقان دۇكەننەن زات الۋعا حۇلقىمىز جوق،قاتار تۇرعان ءوزگە ۇلتتىڭ دۇكەنىنەن ساتىپ الۋعا پەيىلمىز، بۇل نەلىكتەن؟شىنىن ايتساق، بۇل ۇلتىمىزدىڭ ەكونوميكا،تۇتىنۋ پسيحولوگياسىندا ۇلكەن اقاۋ بارلىعىن ءتۇسىندىرەدى. بۇل ءۇشىن بىزگە بىرىڭعاي ەكونوميكالىق وي-جۇيە،ۇلتتىق بازار يدەيولوگياسى قاجەت. بۇل ءۇشىن تومەندە  بىر قانشا جاقتان  ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق ورتاق بازارىمىزدى قالىپتاستىرۋعا قۇلشىنىۋىمىز كەرەك.
    1.ءارقانداي قازاق ازاماتى
      ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق ازىق-تۇلىكتەرىمىزدى،ۇلتتىق قولونەر بۇيىمدارىمىزدى،ۇلتتىق كىيىم-كەشەكتەرىمىزدى ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز دەپ ءبىلىپ،تۇتىنۋشى جانكۇيەر بولۋىمىز كەرەك،
    2.ءوز ۇلتىمىزدان شىققان قىزمەت ءوتەۋشىلەر،اسحانا،رەستوران،دۇكەن اشۋشىلار ازعانتاي پايداعا بولا،باقاي قۋلىققا باسۋ كوزالداعى بولماشى پايدانى كوزدەۋ يدەياسىنان ارىلىپ، سەنىمدىلىكتى،ادامگەرشىلىكتى،ساپالى قىزمەت وتەۋدى كۇشەيتىپ،ۇزاق مەرزىمدىك تابان تىرەپ تۇرۋ يدەياسىن تىكتەۋى،وسى ارقىلى ءوز ۇلتىمىزعا الاڭسىز تۇتىنا الاتىن ورتا جاراتۋى كەرەك،
    3.ۇلتتىق ءونىمدەرىمىزدى شاعىن،وتباسىلىق ءوندىرىستەن دامىتىپ،وسى زامانعى عىلىم-تەحنيكالاردى پايدالانىپ،باسەكەلىك قۋاتىن،ءونىمدەردىڭ تانىمالىلىعىن ارتتىرۋ،ءوندىرۋ،ساتۋ،تۇتىنۋدى بىر تۇلعالاندىرۋعا كۇش سالۋ كەرەك.
    4.قالالاردىڭ ،بازارلاردىڭ ورتاسىنان
      شوعىرلانعان ۇلتتىق بۇيىمدار بازارىن قالىپتاستىرۋعا كۇش سالۋ كەرەك،ياعنىي، ورتالىق بازارلاردا ۇلتتىق بۇيىمدارىمىزدى ساۋدالايتىن  دۇكەندەر شوعىرىن قالىپتاسترۋعا  قۇلشىنۋ قاجەت.
    5.ۇلتتىق ءونىمدەرىمىزدى ءاركىم ءوز بىلگەنىنشە ساۋدالاۋدان لايىقتى بىر باعادا توپتاستىرا ساتۋعا، جەرلىك ورىندا ۇلتتىق ءونىمدەر قوعامىن(كوپەراتسىياسىن) قۇرۋعا نەمەسە، وسى ۇلتتىق بۇيىمدارىمىزدى توپ ساتاتىن ۇلتتىق دەلدالدار توبىن بارلىققا كەلتىرۋ كەرەك.
    6.ءارقانداي قازاق قانى بار ازاماتتار
      ءوز ۇلتتىق ماركامىز بار تاۋاردى ءوز تۋىستارىمىزدان الۋى،ءوز ونىمدەرىمىزدى تۇتىنۋدى، تاماقتى ءوز اسحانامىزدان ءىشۋدى،تويىمىزدى ءوز رەستوراندارىمىزدا ءوتكىزۋدى،كىيىم-كەشەكتى،باسقادا تاۋارلاردى ءوز تۋىسقاندارىمىزدان الۋدى داعدىعا ايلاندىرۋلار قاجەت،ءوزگەنى الدىمەن ويلاساتىن ناشار پسيحولوگيانى ءوزگەرتۋ كەرەك.
    7.ءتۇرلى قوناعاسىلاردى،توي-تومالاقتاردى،ءولىم-جىتىمدى قاراپايىم،ۇنەمشىلدىكپەن ءوتكىزۋدى ادەتكە ايلاندىرۋ كەرەك.
    8.اۋىل-قىستاقتارداعى ەگىنشى-مالشىلارعا قاراتا،بازار جاعدايىن ،باعا پارقىن، ساۋدا-ساتتىق ينفورماتسىيالارىن دەركەزىندە قابىلداۋلارى ءۇشىن قازاق ءتىلدى احبارات كوزدەرى ەكونوميكالىق ايدارلاردى،ارناۋلى سانداردى،قۇندى ءتاجريبەلەردى مولىنان ءۇگىتتەۋ كەرەك.
    9.ءارقايسى اۋداندارداعى قازاق باسشىلار جاۋاپكەرشىلىك سەزىمدە بولىپ،ءار قايسى ايدىڭ بەلگىلى كۇندەرىن ايرىم-ايرىم جەرلەردە قازاق ۇلتتىق بۇيىمدار جارمەنكەسىن وزدىرۋعا ،ءوز ءونىمدەرىمىزدى حالىققا تىكەلەي ساتۋعا قولايلىلىق ،جاعدايلار جاساۋعا كۇش سالۋ كەرەك.
    10.ءارقايسى ازاماتتار ەگىنشى-مالشىلارعا،ءوزدەرىنىڭ زاڭدى ۇقىق-مۇددەسىن دۇرىس قورعاۋلارىنا،ءوز ۇلتتىق ءونىمدەرىمىزدىڭ اتاق-ابرويىن،بەدەلىن قورعاۋلارىنا ،قوعامدا تانىمال بولۋىنا قولدارىنان كەلگەنشە قولداۋ كورسەتۋلەرى،اقىل-كەڭەستەر بەرۋلەرى كەرەك.
    وسىلاي ىستەسەك، بىزدىڭ ەكونوميكا،ساۋدا-ساتتىق جاعىندا بىرىڭعاي ۇلتتىق يدەيامىز ،بىرىڭعاي ۇلتتىق بازارىمىزدىڭ قالىپتاسۋىنا پايداسى بارما دەيمىن.
    3.
            5. تەز اۋقاتتانامىن دەسەڭىز

    قازىرگى قوعامدا ەكونوميكا باستى ورىندا تۇراتىنى داۋسىز،بايلىقتى ءوزىڭىز ىزدەمەسەڭىز، بايلىق ەشقاشان سەنى ىزدەمەيدى،
    ال مول بايلىق جاراتقان ،تابىسقا جەتكەن ادامداردا قالىپتى ادامداردان پارقى جوق، تەك ولاردىڭ، ويلاۋ فورماسىمەن، ءادىسى ۇقسامايدى، ولاردىڭ باستى ءتاجىريبەلەرىدە قاراپايىم،تەك تومەندەگى شارتتاردى ءازىرلەسەڭىز ،سىزدە اۋقاتتى ادام بولىپ شىعارىڭىز داۋسىز،
    1.مەملەكەتتىڭ ساياساتىنان،زاڭ-ءتۇزىمدەرىنەن
      ءار رەتكى ءماجىلىستەردىڭ باعىتىنان بەلگىلى ماعلۇماتىڭىز بولسىن،
    2.قوعامدا تۋىلىپ وتىرعان جاڭا ءماسەلە،جاڭا ۋاقيعالاردان بەلگىلى دارەجەدە حاباردار بولىپ تۇرىڭىز،
    3.قوعامدى،ءومىردى،حالىقتىڭ تۇرمىس-ءتىرشىلىگىن ،تۇرمىس ادەتىن زەرتتەۋگە حۇلقىڭىز بولسىن،
    4.ەكونوميكا،شارۋاشىلىققا قاتىستى گازەت،جۋنال،ىنتەرنەتتەردەگى ساۋدا،باعا ينفورماتسىيالارىن جالىقپاي زەرتتەي جۇرىڭىز.
    5.كوز الدىڭىزدا تۋىلىپ تۇراتىن ساۋدا ورايلارىن دەركەزىندە بايقاي ءبىلىپ،ورايدى قولدان بەرمەڭىز.
    6.قوعامدىق قارىم -قاتناسقا باسا ءمان بەرىپ،باسقالارمەن سايكەسە بىلەتىن ونەرىڭىز،باسقالاردى يلاندىرا الاتىن قابىليەتىڭىز بولسىن.
    7.تابىسقا جەتكەن ساۋدا شونجارلارىمەن كاسىپورىنداردىڭ ،جەكەلەردىڭ تابىسقا جەتۋ جولدارىن زەرتتەي بىلىپ،ءوزىڭىزگە قاجەتتى جەرلەرىن مۇقيات ءۇيرەنىڭىز،
    8.ءوزىڭىزگە بەلگىلى بىر مۇرات،ماقسات تىكتەپ،بولاشاققا ءۇمىتپەن قارايتىن ،تاۋەكەلشىلدىك رۋح ورناتىپ،ءار قاشاندا سول ماقسات ءۇشىن قۇلشىنىڭىز،
    9.ءيگىلىك تىكتەۋ ءۇشىن قارىز الۋدان قورىقپايتىن،العان قارىزدى ورىندى ىستەتە الاتىن قابىليەتىڭىز بولسىن.
    10.ء ءىس-قيمىلىڭىزعا جوسپار-جوبا جاساپ،ۋاقىتتان ۇتىمدى پايدالانىڭىز،بۇگىنگى جۇمىستى ءاستە ەرتەڭگە قالتىرماڭىز.
    ساۋدا
      ورايى مەيلى ۇلكەن نە كىشى بولسىن،ەكونوميكالىق ءمانى جاعىنان الىپ ايتقاندا،ادامعا پايدا اكەلەتىن بىر وراي ەسەپتەلەدى،ساۋدا ورايى قامداۋمەن قاجەتسىنۋ تۇرعىسىنان الساق ۋاقىت،ورىن،ءتۇسەر قۇنى،سانى،وبىيەكتى قاتارلى جاقتاردان تۇراقسىز بولىپ كەلەدى،كونە ساۋدا ورايلارىنىڭ ۋاقىتى وتكەنىمەن ءارقاشان جاڭا ساۋدا ورايلارى تۋىلىپ وتىرادى،ساۋدا ورايى بولمايدى ەكەن ،ەشقانداي بىر ايىرباس ساۋداسىدا بولمايدى،ساۋدا ورايىن بايلىققا ايلاندىرۋ ءۇشىن،بىز بەس ءتۇرلى ''ۇيلەسىمدىلىك''تىڭ قاجەتتىنەن شىعۋىمىز كەرەك. ولار ءۇيلەسىمدى ءونىم نەمەسە ءۇيلەسىمدى قىزمەت وتەۋ،ءۇيلەسىمدى حاريدار بولۋ،ءۇيلەسىمدى باعا بولۋى،ءۇيلەسىمدى ۋاقىت جانە ورىن ،ءۇيلەسىمدى ساۋدا جەلىسى بولۋ كەرەك،كوزالدا،بىزدىڭ تانىپ جەتە الاتىن ساۋدا ورايلارى تومەندەگىدەي:
    1.ۋاقىتتان تۋىندايتىن ساۋدا ورايى.
    تاۋارمەن قامداۋدا كەيبىر ۋاقىت جاعىنان جەتىستىرە الماۋشىلىق تۋىنداپ تۇرادى،مىنە بۇل اراداعى ۋاقىتتىڭ تىعىزدىعى ءۇلكەن ساۋدا ورايى ەسەپتەلەدى،ۋاقىتتان ۇتا بىلگەن ادام مول ساۋدا ورايىنا يە بولادى،
    2.باعا جانە ءتۇسەر قۇنى جاعىنداعى وراي،
    سۋ ەڭىسكە قاراي اعادى،باعا جوعارىعا قاراي ءورلەيدى، بىر تاۋار بىرجەردە قىمبات بولعانىمەن بارلىق جەردە مۇنداي بولۋى ەكىتالاي،ۇقساس بىر تاۋار بىر قەردە قىمبات بولعانىمەن ەندى بىر قەردە تۇسەر قۇنى،باعاسى تومەن بولۋى زاڭدىلىق.وسى اراداعى باعا پارقى بىزگە كوپتەگەن ساۋدا ورايلارىن جاراتادى.
    3.قولايلىلىقتان تۋاتىن ساۋدا ورايى.
    جەرلىك ورىننىڭ شارت-جاعدايىنا ساي جول قاتىناسى،حابارلاسۋ دىڭ قولايلىلىعى،ساقتاۋ،تاسۋ
    ت.ب قولايلىلىقتاردان تۋاتىن ساۋدا ورايلارى.
    4.جالپىلىق قاجەتتەن تۋىندايتىنساۋدا ورايى.
    قايتالانىپ تۇراتىن،ءۇزىلىسكە ۇشىرامايتىن نارسە ادامداردىڭ تۇتىنۋ ءتاسىلى،ادامزات بولادى ەكەن ءىشىپ-جەم،كىيىم -كەشەك،كۇندەلىكتى تۇتىنۋ بۇيىمدارىن قاجەت ەتەدى،ادامزات قوعامى بولادى ەكەن،ساۋدا ورايى تۋىلىپ تۇرادى.
    5.ءارقانداي زاتتىڭ
      باسقاشا قولدانىلۋى ءابدەن مۇمكىن.
    ءبىر زاتتىڭ بىر تۇرگە قولدانىلۋى ەكىتالاي.بۇرىن بىر زاتتىڭ وقياتتان باسقا ءمانگە قولدانىلۋ ىقتيمالدىعى زور، بۇنداي بولعاندا ونىڭ قۇنى ەسەلەپ ارتادى.ماسەلەن ،بانلانگىننىڭ ''سارس اۋرۋى''تاراعان كەزدە وعان بولعان قاجەتسىنۋ ارتىپ،ونىڭ باعاسىدا ءورلەگەن.
    6.بۋىندىق ساۋدا ورايى،
    'بىرەۋ تويعا ايلانعاندا،بىرەۋ قويعا ايلانادى'،ادامدار ۇنەمى ورايى كەلگەندە وپىرىپ قالۋدى ويلايدى،ماسەلەن ؛التىن قازۋشىلار
      ءوزدەرىنە سۋ تاسىپ ساتۋشىنىڭ باعاسىمەن ەسەپتەسپەيدى،ءامالياتتا بارلىق التىن قازۋشىلاردىڭ اقشا تابا قويۋى قىيىنداۋ،الايدا،ولارعا سۋ اپارىپ ساتۋشى اقشا تابادى،
    7.نەگىزدىك ساۋدا ورايى.
    بۇل بارلىق ساۋدا ورايىن تۋىنداتاتىن ساۋدا ورايى،ۇزاق مەرزىمدىك قارجى قوسۋشى جونىنەن الىپ ايتساق،بۇل ەڭ ماڭىزدى،ماسەلەن:قوعامدىق ءتۇزىم،نەگىزدىك قۇرىلعىلار قۇرىلىسى،ساۋدا ەرەجە،بەلگىلەمەلەرى قاتارلىلار.
    8.ىستراتەگيالىق ساۋدا ورايى.
    بولاشاقتا تۋىلۋى ءسوزسىز بولعان ساۋدا ورايى.
    ءوتكەنگە كوز جىبەرەتىن بولساق،20جىلدىڭ الدىندا،جوڭگولىقتار ءۇلكەن ساۋدا ورايىنا ءدوپ كەلدى،بىر ءبولىم ادام قىزمەت ورنىنان بوساسا،بىر بولىم ادام ورايدى مىقتى ءيگەرىپ مول پايداعا كەنەلدى،اقشا تاپقان ادامدار سول كەزدەگى رەفورما الا كەلگەن ورايدى قولدان بەرمەدى.
    9.ارالىق ساۋدا ورايى.
    بۇندا ،بارلىعى اقشا تابۋعا بولادى،الايدا بىرى زيان شەكسە بارلىعى زىيانعا ۇشىرايدى.بۇل بۋىندا ءوڭىرمەن ءوڭىر،كاسىپپەن كاسىپ،تاۋارمەن تاۋار اراسىنداعى ءوزارا تولىقتىرۋ،ءوزارا سايكەسۋدەي بىرنەشە بۋىننىڭ جالعاسقان ساۋدا فورماسى،بۇل بىر ءتۇرلى ءوندىرىسكە قاجەتتى ارقايسى بۋىنداردىڭ
      ءوزارا قاجەتسىنىۋىنەن تۋىندايدى.
    10.مادەنىيەت،سالت-سانا سيپاتتى ساۋدا ورايى.
    بۇندا مادەنىيەت ،سالت-سانا قاتارلى تۇرمىس داعدىسىنان تۋاتىن ساۋدا ورايى،ماسەلەن:مەرەكەلىك ءتۇس العان تۇتىنۋ بۇيىمدارىن قاجەتسىنۋ جانە قامداۋ،
    11.ءوتكەندى اڭساۋدان تۋاتىن ساۋدا ورايى.
    ادامداردىڭ تالعامى بەلگىلى مەرزىم ءوتكەن سوڭ،ءوتكەندەگى بۇيىمدارعا قىزىعۋشىلىق تۋىندايدى.ول كەزدە ءوتكەندەگى نارسەلەر باعا جەتپەس اسىلعا اينالادى.
    12.تابيعي اپات جاعدايىنان تۋىلاتىن ساۋدا ورايى.
    زور كولەمدەگى تۇتقىيىل تۋىلعان اپاتتان سوڭ،شىت جاڭا ساۋدا ورايلارى تۋىندايدى.
       ەڭ قىسقاسى ،ادامزات قوعامى بولادى ەكەن،كۇنىنە،اپتاسىنا،ايىنا شىت جاڭا ،تىڭ ساۋدا ورايلارى تۋىلىپ تۇرادى،وسى ساۋدا ورايلارىن زەرەكتىكپەن،قىراعىلىقپەن بايقاعان ءار قانداي ادام،ورايدى قولدان بەرمەسە بولعانى مول بايلىققا كەنەلەرى داۋسىز.
    4.
         

    分享到: