• 2011/08/16

    قازاقي ەمدەر - [تاڭداۋلى ماقالالار]

    (اقىن،فولكلوريست،زەرتتەۋشى داۋلەتپەك قاڭباقوۆتىڭ <<شىيپاگەرلىك شىراعى>>

    اتتى تانىسترۋ ماقالاسىندا سامەت بەسىمباي ۇلى جانە ونىڭ قازاقشا رەتسەپتەرى

    جونىندە تانىستىرۋ الىپ بارىلعان.ا...سامەت بەسىمباي ۇلى1897-جىلى

    نىلقىءوڭىرىنىڭ بوربوسىن دەگەن جەرىندە،كەدەي سەميادا تۋىلىپ،1983-جىلى تۋعان

    جەرىندە قايتىس بولادى.اكەسى بەسىمباي ءدىنني ساۋاتى بار،ەمكوس ادام

    بولعان...اكە جولىن ۇستانعان سامەتتە،جاس كەزىنەن شىيپاگەرلىككە قاتىستى

    بىلىمدەردى ۇيرەنىپ،تۋعان جۇرتىنا تانىمال دارىگەر بولعان.وسى تانىستىرۋ

    ماقالاسىن وقىپ شىعىپ،حالىققا كوپتەگەن پايدالى جاقتارى بار ەكەنىن

    ەسكەردىم،سونىمەن توردا جاريالاۋدى جون كوردىم.)

    شاشتى قارايتۋعا:

    1- قارا ارالانىڭءبىر تالىن اۋىزعا سالىپ سورىپ،ءبىر كۇندە بىرەۋىن تاۋسۋ

    كەرەك. ءدال وسىلاي كۇنىنەءبىر تالدانءبىر جىل سورسا شاش قارايادى.

    2- جاڭا شەكىلدەۋىكتەن(ءۇزىم بولسادا بولادى)500گرام دى تازالاپ جۋىپ،لايىقتى

    مولشەردەگى سۋدا باياۋ قايناتقان سوڭ،قويمالجىڭدانعاندا وعان كوبىگى الىنعان

    بالدان 300گرام قوسىپ جالعاستى قايناتامىزدا سالقىن جەردە ساقتايمىز.مۇنى

    قاسىقپەنەن كۇنىنە ەكى رەت جەيدى.

    الاقان تەمىرەتكىگە نەمەسە الاقان تۇلەۋگە:

    1-ارشانىڭ بۇرىنەنءبىر ۋىس الىپ قايناتىپ،الاقاندى بۋلايدى.سۋى جىلىمان كۇيگە

    تۇسكەندە قولدى جۋادى.بۇل شارانىءبىر نەمەسە ەكى جۇما ىستەۋ كەرەك.

    2-الاقانعا ازىراق تۇكىرىپ ۇستىنە جارتىءبىيدايداي سىناپتى سالىپ ونى

    جانەءبىر قولدىڭ بارماعىمەن اقىرىن ۋقالاسا،ءبىرتە-بىرتە سىناپ جوعالىپ

    كەتەدى.مۇنى <<الاقانعا سىناپءولتىرۋ>> دەيدى.الاقان تەمىرەتكىسىنە وسىنى

    ىستەۋ كەرەك. بۇل كەزدە سابىنمەن قولدى جۋماۋ،نەمەسە قولعا سۋ تىيگىزبەۋ

    كەرەك.

    زاپىرانعا:

    1-زاپىران تۇتقىيىل پايدا بولىپ،قاتتى قىينالعاندا 3گرام تۇزدى قايناعان

    سۋمەن ىشەدى،قايناعان سۋ مولىراق ىشىلەدى،جارىم ساعات ۋاقىتتان سوڭ كەكىرىك

    پايدا بولىپ،اسقازان قىجىلى مەن تىرناپ اۋىرۋ باسىلادى.

    2-ەكى تال تاۋىق جۇمىرتقاسىنىڭ قابىعىن كەپتىرىپ،تالقانداپ،ەلەكتەن وتكىزگەن

    سوڭ ەكىگەءبولىپ،كۇنىنە ەكى ۋاق ىشەدى. وسىلاي بىرنەشە كۇن جالعاستىرىلسا

    زاپىران ساۋىعىپ كەتەدى.

    3-ءۇش-ءتورت قاسىق كۇرىشتى تازا جۋىپ،سۋعا قايناتقاننان كەيىن،ۇقساس

    مولشەردەگى اشتى شىققان شايعا قوسىپ ىشسە زاپىران ساۋىعادى.

    4-جاڭا سويىلعان جىلقىنىڭ جۇمساق قازىسىنان شىيكىدەي 3-4جاپىراق جەسە زاپىران

    جالعاستى قايتالامايدى.

    5-قانجىلىم سۋ ىشكىزىپ،قايتا قۇستىرىپ زاپىراندى تازالاۋ كەرەك.

    اسقازان قابىنۋعا:

    1-كوكموجىنى تالقانداپ،ەلەكتەن وتكىزىپ، 3 گىرام الىپ،ۇقساس شامالى مۇز قانت

    قوسىپءبىر رەت ىشەدى.وسى بويىنشا 3ۋاقىت،توعىز كۇن ءىشۋ كەرەك.

    2-قۇمجەمىل 10گرام، راۋعاش تامىرى 20گرام، بىلپىل 5 گرام، قالامپىر 5گرام،

    الانشا 20گرام،ءدارشىن 20گرام، وڭدەلگەن كۇشالا 10گرام، وسىلاردى تولىق

    تالقانداپ قوسىپ،ەلەكتەن وتكىزگەن سوڭ كوبىگى الىنعان 500گرام بالعا قوسىپ

    ارالاستىرىلادى دا،كىشكەنە بال قاسىقپەن كۇنىنەءۇش ۋاقىت جەيدى. بۇل اسقازان

    سوزىلۋعا شىيپا بولادى.

    3-ەكى جۇمىرتقانى شاعىپ،اعى مەن سارىسىن ارالاستىرۋ،ودان سوڭ تۇشىماعان

    60 گرام سۋمايعا قوسىپ،وتقا باياۋ قۋىرىپ،تاڭەرتەڭ اش قارىندا جەيدىدە جارىم

    ساعات جاتىپ دەم الادى،ءار كۇنى وسىلايءبىر رەتتەنءبىر قانشا كۇن ىستەسە

    اسقازاننىڭ اۋىرعانى ساۋىعادى.

    اسقازان قاتتى اۋىرسا، مەڭدۋانانىڭ تالقانداعان ۇرىعىنانءبىر گرام ءىشۋ كەرەك.

    قىشىما قوتىرلارعا:

    1-ەرمەن،قاراعايدىڭ قابىعى،تالدىڭ

    قابىعى،قالاقايدىڭ(قىشىمانىڭ)تامىرى،ادىراسپان،تۇز(بارلىعى تولىق بولۋ شارت

    ەمەس)قاتارلىلاردى قوسىپ،قايناتىپ جۋىنىۋ كەرەك.

    2- 15گرام توپيىن، 30گرام قارا بۇرىش، 30گرام قالامپىردى سۋدا قايناتىپ

    جۋىنادى.

    3-جۋسايدى،قالاقايدىڭ تامىرىن قايناتىپ جۋىنۋ كەرەك.

    4- 500گرام ەرمەن، 500گرام ادىراسپان، 100گرام مەڭدۋانا، 100گرام تۇزدى قوسىپ

    قايناتىپ جۋىنۋ كەرەك.

    5- كۇيدىرىلگەن اشۋداس پەن كۇيدىرىلگەن توتىيايىننان 30گرام الىپ،وعان 2 گرام

    مارگەنسوفتى قوسىپ، 500گرام قايناعان سۋعا ەرىتىپ،سىرتتان جاعادى.

    دەمىكپەگە(شيگويانعا):

    1-بەس دانا ۋسارىمساقتى اقتاپ،از مولشەردە اق شەكەر قوسىپ ءجانشىپ،ەكى قاسىق

    قايناق سۋمەن ىستىق كۇيىندەكۇنىنە ءبىر رەتءىشىپ،جارىم ساعات دەمالىپ جاتسا

    دەرەۋ ءونىمى بايقالادى.

    2-ەرمەندى كۇيدىرىپ،ءتۇتىنىن ىشكە سىمىرتۋ كەرەك.

    750     - 3 گرام سىركە سۋمەن 150گرام اق شەكەردى قوسىپ، 500گرامداي قالعانشا

    قايناتادى دا 200گرام ۋسارىمساقتى اقتاپ ،ۇساقتاپ تۋراپ،جوعارىداعى ەرتىندىگە

    قوسادى. قايناۋى جەتكەندە دەرەۋ وتتانءتۇسىرىپ،جىلى جەردەءبىر سوتكە ساقتاعان

    سوڭ 25گرام مولشەرىندە كۇنىنە ءۇش ۋاقىت ىشەدى،وسى ولشەم بويىنشا كوبەيتىپ

    جاساۋعادا بولادى.بۇل ءدارى وكپە حارەكترلى جۇرەك كەسەلىنەدە ءونىم بەرەدى

    .تىنىس جولىنىڭ باسقا اۋىرۋلارىنا ءونىمى تولىق بولماسادا دەمىكپەگە باپ كەلەدى.

    4-كەندىر جاپىراعىنىڭ ۇشىنءۇزىپ الىپ،كەپتىرىپ،تەمەكىگە قوسىپ تارتسا،دەمىكپە

    ۇستاعان كەزدە دەرەۋءونىم بەرەدى.

    راكتى ەمدەۋگە:

    1-كۇنباعىستىڭ(شەكىلدەۋىكتىڭ)قۋرايى ىشىندەگى مامىعىنان 20گرام،قالامپىردان

    3گرام قوسىپ قايناتىپ ىشەدى. كۇنىنە ءۇش ۋاقىت ،ۇزاق مەرزىم ىشەدى.

    2- 3ءسارى وڭدەلگەن كۇشالا، 40 دانا ءشايان، 12ءسارى جىلان ەتى،2ءسارى قىزىل

    سىردى تالقانداپ، 20ءسارى كوبىگى الىنعان بالعا قوسىپ، قامىرعىپ ىيلەيدى دە

    380تال كومالاش جاساپ،ءبىر رەتتە ءبىر تالدان كۇنىنە ءۇش ۋاقىت ،اراقپەن

    ىشەدى.

    سوزىلمالى بۇيرەك قابىنۋعا:

    ءبىر ءسارى بورمىيدىڭ شاشاعى مەن،ەكى مىسقال ارپانىڭ قىلتاعىن قوسىپ،

    قايناتقان سوڭ،داكىمەن ءسۇزىپ سۋىن ىشۋ. كۇنىنەءۇش ۋاقىت،جارىم اي نەمەسە

    ءبىر اي جالعاستىرسا،سىرقات ساقايادى، بۇل بارىستا تۇزدى از جەۋ كەرەك.

    جەڭىل كۇيىككە:

    1-كۇيگەن جەردى تاڭباۋ،باسقا نارسە تىيگىزبەۋ،اشىق ۇستاۋ.العاشىندا اشتى

    شىققان شايدى بۇرىكسە،اشىعانى مەن اۋىرعانى باسىلادى،ۇزدىكسىز وسىلاي ىستەسە

    وزدىگىنەن جازىلادى.

    2-كۇيگەن جەرگە ۇندى تاسقاپ سەبۋ كەرەك.جارا جازىلعاندا ۇن وزدىگىنەن

    قوپارىلىپءتۇسىپ قالادى.

    3-بۇعىنىڭ قۋءمۇيىزىن كۇيدىرىپ،تالقانداپ،ەلەكتەن وتكىزگەن سوڭ كۇيگەن جەرگە

    سەبەدى،مۇنىڭءونىمى ۇن سەپكەنمەن ۇقساس.

    4-بەت-اۋىز كۇيسە،دەرەۋءبىر ەشكىنى سويىپ،شاربى مايىن كۇيگەن جەرگە تاڭىپ

    قويۋ كەرەك.وسىلايشاءتورت ساعاتتاءبىر رەت الماستىرىپ وتىرادى.ءبىر رەت

    ىستەتىلگەن شاربى مايدى قايناپ سۋىتىلعان سۋعا شىلاپ،قايتالاي ىستەتسەدە

    بولادى.وسىلاي ىستەگەندە تىرتىق قالمايدى.

    بالالارداعىءىش وتۋگە:

    1-سۇڭعىلاءشوپتى(ۇيعىرشا<<شۇمبۇيا>>دەيدى،قاۋىندىققا جانە قاعىر جەرلەرگە

    شىعادى.)قايناتىپ،قانجىلىم دارەجەدە سۋىعاننان كەيىن تىزەدەن تومەن كۇنىنە

    5-6رەت قۇيادى.

    2-تارقامەكتىڭ(قىياردىڭ) ساباعىن تالقانداپءبىر-ەكى گرامنان كۇنىنەءۇش رەت

    ىشكىزۋ،نەمەسە 10گرام قياردى قايناتىپ،ءبىر رەتتە 3-4قاسىقتان ىشكىزۋ

    كەرەك.بۇلءدارى قاندى جانە قانسىز ديزەنتەرياعا شىيپالى.

    3-ءبىر تال تاۋىق جۇمىرتقاسىن شاعىپ،ارالاستىرعان سوڭ 33گرام ىسپىرتكە

    قوسىپ،كۇنىنەءبىر رەتتەن جالعاستىءۇش كۇن ىشسە،سوزىلمالىءىش وتۋگە،قاندى جانە

    قانسىز ديزەنتەرياعا،تاماقتان بولاتىنءىش وتۋگە پايداسى بولادى.

    ىقىلىق تىيۋگە:

    1-سىياداننان از مولشەردە تالقانداپ،ۇنعا قوسىپ قامىر ىيلەگەننەن

    كەيىن،كىشكەنە توقاش جاساپ،كۇلگە كومىپ پىسىرىپ،دەنە كۇيمەيتىندەي بولعاندا

    كىندىككە باسۋ كەرەك.

    2-دەمىن ىشىنە تارتىپ،ەكى كوزىن جۇمىپ،ونان سوڭ قولمەن كوزىن ۋقالاۋ كەرەك.

    ومىراۋ قابىنۋعا:

    تۋىت كەزىندە ايەلدەردە ومىراۋ قابىنۋ اۋىرۋى كوپ ۇشىرايدى،ونىڭ الدىن الۋدىڭ

    نەمەسە داۋالاۋدىڭ امالدارى تومەندەگىدەي؛

    1-ەكى قابات بولعاننان كەيىن ومىراۋ تۇيمەسىنەءاتىر،اراق،نەمەسە ىسپەرت جاعىپ

    قابىنۋدىڭ الدىن الۋعا بولادى.

    2-باقاباقتى تامىرىمەن الىپ،جۋىپ تازالاپ قايناتقان سوڭ،سۋىمەن ومىراۋدى

    5-6رەت جۋادى.وسى سۋدى ساقتاپ،جىلىتىپ،جالعاستى 3-4كۇن ىستەتۋگە

    بولادى.سوپەگىن جانشىپ،ءبىر ساعات ۋاقىت مولشەرىندە ومىراۋعا تاڭادى. بالا

    分享到: